Czerń krzyżowych – wprowadzenie do problematyki
Czerń krzyżowych to poważna grzybowa choroba roślin, która dotyka przede wszystkim rośliny z rodziny kapustowatych, znanych również jako krzyżowe. Należy do grupy alternarioz i jest szeroko rozpowszechniona w rejonach upraw tych roślin na całym świecie. Sprawcami tej choroby są cztery gatunki grzybów z rodzaju Alternaria: Alternaria alternata, Alternaria brassicae, Alternaria brassicicola oraz Alternaria raphani. Największe straty związane z tą chorobą obserwuje się podczas uprawy warzyw kapustnych, takich jak kapusta, kalafior, brokuł oraz rzepowatych jak rzodkiewka czy brukiew.
Występowanie i szkodliwość czerń krzyżowych
Czerń krzyżowych jest jedną z najgroźniejszych chorób roślin kapustowatych. Jej występowanie jest szczególnie odczuwalne w rejonach o klimacie tropikalnym i subtropikalnym, gdzie warunki sprzyjają rozwojowi grzybów patogenicznych. W Polsce choroba ta także może powodować znaczne straty w plonach, zwłaszcza podczas długotrwałych deszczy.
Szkodliwość czerń krzyżowych zależy od tego, która część rośliny została porażona. W przypadku porażenia nasion lub siewek dochodzi do zgorzeli siewek, co prowadzi do ich obumarcia. W takich sytuacjach na polu powstają puste miejsca. Porażenie liści rzepaku skutkuje jedynie niewielkim zmniejszeniem powierzchni asymilacyjnej, natomiast uszkodzenie owoców prowadzi do obniżenia plonów i wysypywania się nasion z łuszczyn. Dodatkowo, w porażonych nasionach mogą występować trujące mykotoksyny.
W uprawach warzyw kapustnych czerń krzyżowych jest szczególnie groźna dla kapusty głowiastej i pekińskiej. Porażenie kalafiora prowadzi do brązowienia róż, co wpływa negatywnie na jakość plonów przeznaczonych do sprzedaży oraz przechowywania.
Objawy czerń krzyżowych
Objawy czerń krzyżowych mogą być widoczne już na etapie kiełkowania, kiedy to porażone nasiona prowadzą do obumarcia siewek. Na porażonych roślinach pojawiają się ciemnobrunatne lub czarne plamy o średnicy od 1 do 5 mm. Plamy te są wyraźnie odgraniczone od zdrowej tkanki oraz nieco zagłębione. Młode łuszczyny rzepaku mogą obumierać, a starsze pękać przedwcześnie, co skutkuje wysypywaniem nasion.
W przypadku warzyw kapustnych objawy choroby objawiają się ciemnobrunatnymi plamami o średnicy od 0,5 cm do kilku centymetrów. Często mają one koncentryczne strefowanie oraz mogą posiadać żółtą obwódkę. Z czasem plamy powiększają się, a tkanki w ich obrębie ulegają nekrozie, tworząc dziury w liściach. U kalafiorów i brokułów plamy są brązowe i zapadające się, co powoduje utratę wartości handlowej tych warzyw.
Porażenie korzeni roślin rzepowatych może prowadzić do powstawania zgrubień na korzeniach oraz gnicia tkankek podczas przechowywania.
Epidemiologia czerń krzyżowych
Grzyby wywołujące czerń krzyżowych wytwarzają bezpłciowe zarodniki konidialne, które są źródłem infekcji pierwotnej. Porażone nasiona oraz resztki roślin pozostające w glebie mogą przetrwać przez kilka lat. Zarodniki są rozprzestrzeniane przez wiatr oraz krople deszczu, co umożliwia im dotarcie do zdrowych roślin.
Aby doszło do infekcji, niezbędne jest zwilżenie powierzchni roślin wodą przez co najmniej 5 godzin oraz utrzymanie wysokiej wilgotności powietrza (95-100%) przez 12-20 godzin. Optymalna temperatura dla rozwoju choroby wynosi 20-25 °C. Wytwarzanie zarodników następuje przy wilgotności powietrza wynoszącej co najmniej 90%, a optymalna temperatura dla tego procesu wynosi 18-30 °C.
Podczas zbiorów uwalniają się największe ilości zarodników, które mogą być rozprzestrzeniane na dużych odległościach (nawet do 1800 m) przez wiatr i wodę.
Ochrona przed czernią krzyżowych
Aby skutecznie chronić uprawy przed czernią krzyżowych, kluczowa jest profilaktyka. Do najważniejszych działań należy:
- głębokie przyorywanie resztek pożniwnych, co ogranicza źródło infekcji;
- wprowadzenie płodozmianu trwającego 3-4 lata;
- niszczenie samosiewów oraz chwastów z rodziny kapustowatych;
- siew tylko zdrowych nasion;
- zaprawianie nasion przed siewem.
Dodatkowo na plantacjach rzepaku zaleca się stosowanie fungicydów zawierających triazole, imidazole oraz strobiluryny w odpowiednich okresach wegetacyjnych. Ważne jest również reagowanie na przekroczenie progu szkodliwości poprzez wcześniejsze opryskiwanie.
Podsumowanie
Czerń krzyżowych to poważny problem dla upraw roślin kapustowatych oraz rzepowatych. Jej obecność może prowadzić do znacznych strat w plonach oraz obniżenia jakości warzyw przeznaczonych do sprzedaży. Dlatego kluczowe jest podejście prewencyjne obejmujące odpowiednią agrotechnikę
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).