Wstęp
Archiwum Państwowe w Katowicach jest jedną z najważniejszych instytucji archiwalnych w Polsce, odgrywając kluczową rolę w gromadzeniu i przechowywaniu dokumentów związanych z historią Górnego Śląska. Jego zasoby obejmują dokumenty z różnych okresów historycznych, od średniowiecza po czasy współczesne, w tym akta kancelarii pruskiej, austriackiej oraz rosyjskiej. Archiwum nie tylko chroni cenne materiały, ale również udostępnia je do celów badawczych i edukacyjnych.
Dzieje Archiwum
Lata 1932–1939
Oficjalne powołanie Archiwum Państwowego w Katowicach miało miejsce 10 listopada 1932 roku, kiedy to wojewoda śląski dr Michał Grażyński podpisał Tymczasowy Regulamin Archiwum Akt Dawnych Województwa Śląskiego. Powstanie tej instytucji było wynikiem potrzeby zorganizowania odpowiedniej opieki nad rosnącą liczbą akt pruskich i austriackich. W pierwszych latach działalności Archiwum gromadziło dokumenty związane z administracją terenu Górnego Śląska oraz zabytki piśmiennictwa dotyczące życia i kultury regionu. W skład początkowych zbiorów wchodziły akta byłej rejencji opolskiej, administracji austriackiej oraz Polskiego Komisariatu Plebiscytowego.
Lata 1939–1945
Po wybuchu II wojny światowej Archiwum znalazło się pod kontrolą niemieckiej służby archiwalnej. Zostało przekształcone w filię Archiwum Państwowego we Wrocławiu, co wiązało się z utratą części dokumentów oraz ich przymusowym przejęciem przez okupanta. Niemieckie władze archiwalne rozpoczęły gromadzenie akt polskich, co prowadziło do systematycznego powiększania zbiorów. W latach wojny Archiwum borykało się z wieloma problemami, jednak dzięki działaniom dyrektora Karla Bruchmanna udało się odzyskać część materiałów archiwalnych.
Okres powojenny
Po zakończeniu II wojny światowej Archiwum Państwowe w Katowicach wróciło pod polskie zarządzenie. Na jego czele stanął ponownie dr Michał Antonów, który przystąpił do organizacji pracy placówki w trudnych warunkach powojennych. Archiwum musiało zmierzyć się z brakiem przestrzeni magazynowej oraz koniecznością zabezpieczenia zbiorów przejętych po Niemcach. W kolejnych latach instytucja rozwijała swoje zasoby poprzez przejmowanie akt z innych archiwów oraz instytucji.
Nowa lokalizacja i rozwój
W 1991 roku Archiwum Państwowe w Katowicach przeprowadziło się do nowej siedziby na Wełnowcu, co znacząco poprawiło warunki pracy oraz możliwości gromadzenia i przechowywania dokumentów. Nowe pomieszczenia o powierzchni około 10 000 m² umożliwiły dalszy rozwój instytucji i likwidację niektórych oddziałów terenowych. Przeniesienie zbiorów do nowej lokalizacji zakończyło długotrwałe problemy lokalowe, które towarzyszyły Archiwum od momentu jego powstania.
Zasób archiwalny
Archiwum Państwowe w Katowicach posiada bogaty zbiór materiałów archiwalnych, które obejmują różnorodne dokumenty od końca XIII wieku. Zgromadzone ponad 20 000 metrów bieżących akt stanowią unikalne źródło wiedzy o historii regionu oraz jego mieszkańców. Warto podkreślić, że katowickie Archiwum jako jedyne w Polsce posiada akta pochodzące z obszaru trzech zaborów – pruskiego, austriackiego i rosyjskiego. Do najcenniejszych zbiorów należą dokumenty dotyczące administracji państwowej, akta plebiscytowe oraz materiały dotyczące okupacji hitlerowskiej.
Zadania i działalność Archiwum
Zgodnie z Ustawą o narodowym zasobie archiwalnym, do głównych zadań Archiwum Państwowego w Katowicach należy kształtowanie i nadzór nad państwowym zasobem archiwalnym, ewidencjonowanie oraz udostępnianie zgromadzonych materiałów. Instytucja prowadzi działalność naukową oraz wydawniczą, a także informacyjną o materiałach archiwalnych. W ostatnich latach szczególną uwagę zwrócono na ochronę cennych zasobów bibliotecznych i archiwalnych poprzez realizację projektów konserwatorskich oraz digitalizacyjnych.
Ciekawostki i osiągnięcia
W historii Archiwum Państwowego w Katowicach znajduje się wiele interesujących faktów. Siedzibą Oddziału Archiwum Państwowego w Oświęcimiu do czerwca 2015 roku był budynek na terenie Muzeum Auschwitz-Birkenau. Ponadto, niektóre cenne akta zostały przewiezione do klasztoru oo. franciszkanów w Prudniku podczas II wojny światowej. Warto także wspomnieć o projekcie „Ochrona i konserwacja cieszyńskiego dziedzictwa piśmienniczego”, który ma na celu kompleksową ochronę historycznych księgozbiorów Cieszyna.
Zakończenie
Archiwum Państwowe w Katowicach to instytucja o bogatej historii i znaczeniu dla kultury oraz pamięci narodowej Polski. Jego unikatowe zasoby stanowią nieocenione źródło informacji dla badaczy oraz pasjonatów historii Górnego Śląska. Dzięki ciągłemu rozwojowi oraz modernizacji swoich zbiorów, Archiwum ma szansę na dalsze wzmacnianie swojej roli jako kluczowa placówka archiwalna w kraju.
Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).